Cień Armii Czerwonej nad Mazurami. Jak wojna 1920 roku przypieczętowała los plebiscytu w Prusach Wschodnich

11 lipca 1920 roku mieszkańcy Mazur, Warmii i Powiśla stanęli przed wyborem, który miał na zawsze określić ich przynależność państwową. Gdy w Prusach Wschodnich trwała kampania plebiscytowa, na wschodzie Bolszewicy parli na Warszawę. Dla Mazurów odradzająca się Polska nie kojarzyła się wówczas z ojczyzną, lecz z upadającym państwem i widmem czerwonego terroru. 

Między bajki można włożyć twierdzenia, że dawni Mazurzy lgnęli do Polski i marzyli o połączeniu z naszym krajem. Polski ruch narodowy w Prusach Wschodnich był słaby, niewielu z Mazurów czuło się Polakami, a nasz kraj nie kojarzył się w żaden sposób dla nich z ojczyzną. 

W lipcu 1920 roku front wojny polsko-bolszewickiej znajdował się niebezpiecznie blisko granic Prus Wschodnich. Gdy wojska Michaiła Tuchaczewskiego rozbijały kolejne linie obrony Wojska Polskiego, Niemcy skrupulatnie wykorzystali sytuację militarną do prowadzenia agresywnej machiny propagandowej. 

Polska jako „państwo sezonowe” i widmo bolszewizmu 

Niemiecka propaganda plebiscytowa uderzyła w najczulszy punkt: poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji gospodarczej. Na plakatach i w prasie przedstawiano Polskę jako Saisondienst (państwo sezonowe), które zaraz zniknie z mapy Europy pod stratowaniem sowieckiej kawalerii. 

Sformułowano jasny przekaz: głos na Polskę to głos na nędzę, chaos i natychmiastowe wcielenie do wojska na niemal przegraną wojnę z bolszewikami. Głos na Niemcy gwarantował natomiast przynależność do stabilnego, dobrze zorganizowanego państwa, które mimo przegranej w I wojnie światowej zapewniało porządek prawny i socjalny. 

Dodatkowo, aliancka kontrola nad przebiegiem plebiscytu okazała się mitem. Wojska niemieckie i lokalna administracja (tzw. Heimatdienst) zastraszały polskich działaczy, a odcięcie komunikacyjne z Warszawą w kluczowych tygodniach przed głosowaniem niemal całkowicie paraliżowało polską akcję propagandową. 

Czy Mazurzy byli już mocno zniemczeni? 

To jedno z najważniejszych pytań o tożsamość historyczną tego regionu. Odpowiedź nie jest jednoznaczna i wymaga rozróżnienia między językiem a świadomością narodową. 

Mazurzy w przeważającej większości posługiwali się gwarą mazurską (będącą archaicznym dialektem języka polskiego). Kluczowym czynnikiem był protestantyzm (ewangelicyzm). Od czasów reformacji Mazurzy związali się z tradycją pruską. Katolicka Polska była dla nich obca konfesyjnie. 

Była to tożsamość terytorialno-pruska. Mazurzy czuli się „poddanymi pruskimi mówiącymi po polsku”. Lata obowiązkowej edukacji w języku niemieckim oraz służba w armii pruskiej zaszczepiły w nich głęboki szacunek do państwa niemieckiego. 

Mazurzy nie uważali się za Niemców w sensie etnicznym, ale tym bardziej nie czuli się Polakami. Ich polskojęzyczność była cechą regionalną, a nie deklaracją polityczną. 

Wynik plebiscytu. Druzgocąca klęska 

Wyniki głosowania z 11 lipca 1920 roku były dla strony polskiej wstrząsem. Na Mazurach za Polską zagłosowało zaledwie 0,6% głosujących (w całym okręgu olsztyńskim Polska uzyskała niecałe 8 tysięcy głosów na ponad 360 tysięcy oddanych). W wielu miejscowościach nie oddano ani jednego głosu na Polskę. 

W konsekwencji przyznano Polsce jedynie trzy wsie na Mazurach (Lubstynek, Napromek i Groszki) oraz pięć wsi na Powiślu. 

Wojna polsko-bolszewicka okazała się gwoździem do trumny polskich starań o Mazury. Nawet ci nieliczni Mazurzy, którzy wahać się mogli ze względu na poczucie wspólnoty językowej, w obliczu nadciągającego znad Wisły "Armagedonu" wybrali niemiecką stabilność. Plebiscyt pokazał, że więzi wyznaniowe, kulturowe i państwowe okazały się silniejsze niż etniczne korzenie. 

I wojna światowa. Mazury znalazły się w centrum działań wojennych

28 lipca 1914 r. rozpoczął się pierwszy tak rozległy, globalny konflikt zbrojny. Mazury nagle znalazły się na głównym froncie działań zbrojnych. W sierpniu 1914 r. do Prus Wschodnich wtargnęły liczne siły rosyjskie....