Czarny kot, sowa i rozsypana sól. Czego w piątek trzynastego (i nie tylko) bali się dawni Mazurzy?

Dla dawnych Mazurów świat nie był zbiorem przypadków, lecz gęstą siecią symboli, w której złamanie odwiecznego zakazu mogło sprowadzić na gospodarstwo nieszczęście, chorobę lub nieurodzaj.

Złowieszczy piątek i „nieczysta” trzynastka

Dla dawnych mieszkańców Mazur piątek rzeczywiście był dniem szczególnym, choć powody tego przekonania miały głębokie korzenie religijne, a nie popkulturowe. Jako dzień męki i śmierci Chrystusa na krzyżu, piątek uchodził za czas pechowy, w którym nie należało zaczynać żadnych ważnych przedsięwzięć. 

Mazurski gospodarz nie wyjeżdżał w piątek w daleką podróż, nie rozpoczynał siewów ani żniw, a młode pary unikały tego dnia na organizację wesela – wierzono bowiem, że małżeństwo zawarte w piątek będzie pełne łez i kłótni. Jedynym wyjątkiem były prace, które miały coś „zakończyć” lub zniszczyć, na przykład tępienie szkodników w polu czy odstawianie cieląt od krowy. A co z liczbą trzynaście? 

Choć połączenie piątku i trzynastki w jedną, skumulowaną datę pecha jest stosunkowo nowoczesnym wynalazkiem (spopularyzowanym dopiero na przełomie XIX i XX wieku), sama trzynastka budziła na Mazurach niepokój już wcześniej. Kojarzono ją z Ostatnią Wieczerzą, przy której zasiadło trzynaście osób – co w ludowej świadomości przełożyło się na przekonanie, że jeśli przy jednym stole usiądzie trzynastu biesiadników, jeden z nich nie doczeka kolejnego roku.

Codzienna ostrożność mazurskiego gospodarza

W codziennym życiu dawnych Mazurów strach przed pechem nie ograniczał się jednak do konkretnej daty w kalendarzu. Przesądy towarzyszyły im od świtu do zmierzchu, regulując relacje z naturą, sąsiadami i domowym obejściem. 

Zwierzęta jako zwiastuny losu odgrywały tu ogromną rolę: czarny kot przebiegający drogę był uniwersalnym ostrzeżeniem, przed którym broniono się splunięciem trzy razy przez lewe ramię. Jeszcze większą grozę budziła jednak sowa lub puszczyk pohukujący w pobliżu chałupy – ich głos uznawano za pewną zapowiedź śmierci kogoś z domowników. 

Z kolei bocian zakładający gniazdo na dachu był gwarancją szczęścia i ochrony przed piorunami. Ważna była także magia progu i stołu; próg domu stanowił granicę między bezpiecznym światem rodziny a nieznanym, dlatego nie wolno było przez niego podawać sobie ręki na powitanie ani rozmawiać, stojąc po obu jego stronach, gdyż wróżono to szybką kłótnię. 

Rozsypanie soli przy stole zapowiadało awanturę w rodzinie – aby odczynić zły urok, należało natychmiast rzucić szczyptę soli za siebie przez lewe ramię. Mazurzy niezwykle obawiali się również „złego oka” i uroku rzuconego przez zazdrosnego sąsiada lub obcego wędrowca, dlatego małym dzieciom wiązano na rączce czerwoną wstążeczkę, a obory okadzano poświęconymi ziołami. Istotny był wreszcie strach przed rozbiciem lustra, które zwiastowało siedem lat nieszczęścia, ponieważ wierzono, że odbicie w tafli to część ludzkiej duszy; z tego samego powodu w domu, w którym ktoś zmarł, natychmiast zasłaniano wszystkie lustra, by dusza nieboszczyka nie uwięzła w szkle.

Między luterańską dyscypliną a ludową wiarą

Co ciekawe, mazurska przesądność funkcjonowała w specyficznym napięciu. Od XVI wieku Mazury były krainą protestancką (ewangelicko-augsburską), a duchowni luterańscy przez stulecia z ambon tępili wszelkie przejawy magii, wróżbiarstwa i zabobonów, uznając je za grzech i relikt pogaństwa. 

Mimo to dawne wierzenia okazały się silniejsze niż kościelne zakazy. W mazurskich chatach Biblia leżała na honorowym miejscu, ale tuż obok niej funkcjonowała wiedza o zamawianiu chorób, odczynianiu uroków i odczytywaniu znaków z przyrody. 

Gdyby więc dawny Mazur obudził się dzisiaj w piątek trzynastego, z pewnością nie bagatelizował by tej daty. Zamiast jednak patrzeć na kalendarz w smartfonie, wyszedłby przed próg chałupy, spojrzał, czy z prawej strony nie nadlatuje sroka, upewnił się, że nikt nie wraca z drogi po zapomnianą rzecz, i na wszelki wypadek odłożył ważne decyzje na sobotę.