„Daleka, a jednak bliska”. Co łączy Łatgalię z Mazurami?

Łatgalia - kraina wielu kultur

Łatgalia, czyli dawne Inflanty Polskie, leży we wschodniej części dzisiejszej Łotwy. To region, w którym przez wieki współistnieli Łotysze, Rosjanie, Białorusini i Polacy. Każda z tych społeczności pozostawiła po sobie ślady w lokalnej kulturze, języku, religii i obyczajach. Podobnie jak Mazury, Łatgalia jest przestrzenią pogranicza, miejscem, w którym trudno mówić o jednej, zamkniętej tożsamości. Historia regionu powstawała z wielu doświadczeń, a jego dziedzictwo nie mieści się w jednej opowieści. Podczas wykładu będzie można zastanowić się, co sprawia, że oba regiony są sobie tak bliskie. Czy decydują o tym podobne losy mieszkańców, wielojęzyczność, zmieniające się granice, a może pamięć o ludziach, którzy przez lata budowali swoje życie pomiędzy różnymi kulturami?

Stefania Ulanowska i Jan Sembrzycki

Jednym z tematów spotkania będzie działalność osób, które dokumentowały język i kulturę pogranicza. Wśród nich znajdzie się Stefania Ulanowska - polska etnolożka, folklorystka i pisarka, która badała kulturę oraz język Łatgalczyków. Ulanowska przez lata mieszkała w Inflantach Polskich. Jej najważniejsza praca poświęcona mieszkańcom tego regionu zawierała opisy obyczajów, pieśni, przysłów, bajek i zagadek, a także obserwacje dotyczące łatgalskiej odmiany języka łotewskiego. Jej zainteresowania przypominają działalność Jana Sembrzyckiego, autora pierwszego słowniczka gwary mazurskiej. Oboje próbowali ocalić język i kulturę społeczności, które funkcjonowały na pograniczu większych narodowych i politycznych światów. Podczas wykładu uczestnicy dowiedzą się między innymi, co łączy małe miasteczko w Łatgalii z Biblioteką Miejską przy ulicy Koszykowej w Warszawie oraz jakie związki można odnaleźć między pracami Ulanowskiej i Sembrzyckiego.

Wykład poprowadzi prof. Dorota Rembiszewska

Wykład poprowadzi prof. dr hab. Dorota Rembiszewska - badaczka zajmująca się między innymi językiem, kulturą i dziedzictwem regionów pogranicza. Jej wiedza pozwoli spojrzeć na Mazury i Łatgalię nie tylko przez pryzmat historii, ale również języka, lokalnych tradycji oraz pamięci mieszkańców. Podczas spotkania prof. Rembiszewska opowie o podobieństwach łączących oba regiony, a także o osobach, które dokumentowały ich kulturę i mowę. 

Język jako ślad pamięci

Język pogranicza nigdy nie jest wyłącznie narzędziem komunikacji. Przechowuje pamięć o dawnych mieszkańcach, migracjach, sąsiedztwie kultur i codziennych kontaktach między ludźmi. W pojedynczych słowach, nazwach miejscowości, przysłowiach i pieśniach mogą przetrwać informacje o świecie, którego nie ma już na mapie. Dlatego badania językowe i etnograficzne mają tak duże znaczenie - pozwalają dotrzeć do historii zwykłych mieszkańców, często pomijanej w oficjalnych opowieściach. Mazurska gwara oraz język łatgalski są przykładami dziedzictwa, które pokazuje złożoność obu regionów. Nie da się ich opisać wyłącznie przez przynależność państwową. Są wynikiem wieloletniego współistnienia różnych społeczności.

Opowieść o pograniczach

Wykład będzie nie tylko spotkaniem historycznym. To również opowieść o tym, jak powstają tożsamości regionalne i w jaki sposób mieszkańcy pogranicza definiują własny dom. Mazury i Łatgalia mają za sobą doświadczenia zmian granic, migracji oraz spotkań różnych narodowości. W obu regionach pamięć o przeszłości jest wielowarstwowa, a współczesna tożsamość wyrasta zarówno z lokalnych tradycji, jak i z historii ludzi przybyłych z innych stron. Być może właśnie dlatego opowieść o Łatgalii pozwala lepiej zrozumieć także Mazury. Patrząc na odległy region, możemy dostrzec podobieństwa we własnej historii i uświadomić sobie, że wiele problemów związanych z pamięcią, językiem i przynależnością ma charakter uniwersalny.

Informacje o spotkaniu

Wykład „Daleka, a jednak bliska. Co łączy Łatgalię z Mazurami” odbędzie się 3 października 2026 r, o godz. 18.00, w Multimedialnym Centrum Żeglarstwa i Ekologii w Sztynorcie. Wstęp wolny.

To będzie spotkanie o dwóch regionach, które choć dzieli odległość, łączy podobne doświadczenie życia na styku kultur. O języku, który przechowuje pamięć, o ludziach dokumentujących lokalne tradycje oraz o miejscach, gdzie różne historie nie wykluczają się, lecz tworzą wspólną opowieść. Łatgalia może wydawać się daleka. Podczas tego spotkania okaże się jednak, że w jej historii można odnaleźć wiele znajomych mazurskich tropów.