Jak dawniej świętowano Boże Narodzenie na Mazurach? Gody – święta, które łączyły żywych i zmarłych

Dzień wieczności przed adwentem

Ostatnia niedziela przed adwentem, czyli okresem przygotowania na powtórne przyjście Pańskie, była na Mazurach poświęcona pamięci zmarłych. Nazywano ją dniem wieczności. Erwin Kruk zauważa w „Szkicach z mazurskiego brulionu”, że czas adwentowy przypominał człowiekowi, że jest istotą żyjącą na pograniczu dwóch światów – między tym, co już się wydarzyło, a tym, co ma jeszcze nastąpić. To był ten wymiar religijny, swoista fizyka i metafizyka mazurskiego świata. Łączył on, mówiąc w uproszczeniu, narodziny Dzieciątka z pamięcią o swoich umarłych i własnym życiu.

Wigilia w mazurskim domu

W wigilię Bożego Narodzenia prace kończono przed zapadnięciem zmroku. Wieczorem siadano przy stole przykrytym lnianym obrusem, na którym stawiano świecę. Gospodarz odczytywał fragment z Biblii o Bożym Narodzeniu albo stosowną część postylii – zbioru kazań przystępnie komentujących to wydarzenie. Aż do początku XX wieku w mazurskich domach nie stawiano świątecznych drzewek i nie obdarowywano się prezentami. Na wsi mazurskiej czas od Wigilii do Trzech Króli nazywano godami albo godnymi świętami — były to najradośniejsze dni zimy, czas odwiedzin, wspólnego jedzenia i śpiewu. W noc z 24 na 25 grudnia w kościołach, szkołach, a nawet w domach odgrywano „Jutrznię na Gody” - widowisko bożonarodzeniowe śpiewane po polsku, w którym dzieci szły ze świecami. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1753 r. z Jansborka, dzisiejszego Pisza, a na początku XX w. scenariusz Jutrzni spisał i wydał nauczyciel i folklorysta Karol Małłek.

Gwiazda zaranna i Jutrznia

Gody zwiastowała gwiazda zaranna, zwana jutrzenką. To właśnie od niej wzięła nazwę Jutrznia – misterium przedstawiające sceny z narodzin Dzieciątka, odgrywane przez dzieci przed świtem pierwszego dnia świąt. Dla wielu było to najważniejsze i najpiękniejsze wydarzenie bożonarodzeniowe. Jutrznia trafiła na Mazury jeszcze w czasach katolickich w postaci jasełek, czyli widowisk o Bożym Narodzeniu opartych na średniowiecznych misteriach franciszkańskich. W miarę upływu lat tekst Jutrzni, oparty na Ewangelii, wzbogacano o pierwiastki twórczości lokalnej. Przeobraziła się ona w rodzaj teatru ludowego, który na Mazurach zyskał wyjątkowy charakter. Dziś Jutrznia przeszła już do historii. Jeszcze 50 lat temu tutejsi ewangelicy byli jeszcze na tyle silną społecznością, by podjąć się trudu jej wystawienia. Obecnie są zbyt małą grupą, aby kontynuować tę tradycję.

Gody – czas, który łączył pokolenia

Gody na Mazurach to nie tylko święta. To czas, w którym rodziny gromadziły się przy wspólnym stole, dzieci odgrywały sceny z Ewangelii, a dorośli pamiętali o tych, którzy odeszli. To właśnie w tym okresie mazurska kultura pokazywała swoją głębię – łącząc wiarę, tradycję i refleksję nad przemijaniem. Gody były i pozostają ważnym elementem dziedzictwa regionu, który warto znać i pielęgnować.

Święta na Mazurach – tradycja i współczesność

Mazurskie święta od zawsze łączyły wiarę, rodzinne spotkania i pamięć o tych, którzy odeszli. Choć wiele zwyczajów, takich jak Jutrznia czy dawne gody, odeszło już do historii, ich duch – wzajemna bliskość, wspólny stół, śpiew i refleksja nad przemijaniem – wciąż może być obecny we współczesnym świętowaniu.

Tradycje te kultywuje Ostoja Dwa Jeziora w Kalu koło Węgorzewa. W świątecznym czasie miejsce to nawiązuje do mazurskiego dziedzictwa, tworząc przestrzeń dla rodzinnych spotkań, wspólnych posiłków, odpoczynku nad jeziorami i spokojnego, zimowego klimatu regionu. To propozycja dla tych, którzy chcą przeżyć Boże Narodzenie nie tylko wśród ozdób i prezentów, ale również w atmosferze mazurskiej gościnności, natury i pamięci o lokalnych tradycjach.

Źródło:

• Erwin Kruk, „Jutrznia na Gody”, [w:] Szkice z mazurskiego brulionu, Olsztyn 2003

Zobacz też:

Magiczne Święta w Ostoi Dwa Jeziora – unikatowa propozycja

Boże Narodzenie w Ostoi Dwa Jeziora – w skrócie Termin: 23–27 grudnia 2026 r., minimum 3 noce. Miejsce: Kal koło Węgorzewa, Mazury — ok. 4 km do Węgorzewa, ok. 150 m do plaży nad jeziorem Święcajty. W...