„Nazwy, których nikt już nie wymienia”. Marion Dönhoff i pamięć o dawnych Mazurach

Marion Dönhoff - „czerwona hrabina”

Marion Gräfin Dönhoff (1909-2002), nazywana „czerwoną hrabiną”, urodziła się w Friedrichsteinie w Prusach Wschodnich. Była współwydawczynią tygodnika „Die Zeit” i jedną z pionierek pojednania polsko-niemieckiego po II wojnie światowej. W styczniu 1945 roku, przed nadejściem Armii Czerwonej, uciekła konno na zachód. Ta siedmiotygodniowa ucieczka stała się jednym z najważniejszych wątków jej późniejszej książki - opowieści o utracie domu, ale też o konieczności pogodzenia się z nową rzeczywistością.

O czym jest książka

„Nazwy, których nikt już nie wymienia” (niem. Namen, die keiner mehr nennt) ukazały się po raz pierwszy w 1962 roku i szybko zdobyły status klasyku literatury wspomnieniowej o Prusach Wschodnich. Dönhoff opisuje w niej historię swojej rodziny, dzieje Prus i Polski oraz świat dawnych majątków i miejscowości - w tym rodzinne Kwitajny koło Pasłęka. Książka jest pełna tęsknoty za utraconą ojczyzną, ale nie jest wezwaniem do rewizji granic; przeciwnie, jej przesłaniem jest konieczność zaakceptowania powojennej rzeczywistości i uczenia się kochać strony rodzinne „nie posiadając” ich.

Od tego czasu wielokrotnie bywałam w Polsce - także w Prusach Wschodnich. I za każdym razem, gdy ponownie widziałam te aleje, samotne jeziora i ciche lasy, czułam, że przyjechałam do domu. Krajobraz jest bowiem ważniejszy niż wszystko inne. W ostatecznym i istotniejszym rozumieniu nie jest on zresztą niczyją własnością, a jeśli już tu należy, to do tego, kto potrafi kochać, nie posiadając.

Mazurskie dziedzictwo w słowach

Dla czytelników zainteresowanych Mazurami książka Dönhoff jest cennym źródłem pamięci o świecie, który zniknął wraz z końcem II wojny światowej. Autorka utrwala w niej nazwy dworów, folwarków i miejscowości, które po 1945 roku zniknęły z map i z codziennego języka. To właśnie te nazwy - Quittainen, Comthurhof, Pergusen, Weinberg - stanowią dziś cenny ślad dawnej tożsamości regionu. Wspominanie ich to forma ochrony dziedzictwa kulturowego Mazur, które wciąż czeka na odkrycie i upamiętnienie.

Pamięć jako forma dziedzictwa

Dziedzictwo kulturowe Mazur to nie tylko zabytki, kościoły czy dawne dwory. To także język, nazwy miejscowości, opowieści rodzinne i pamięć o ludziach, którzy tworzyli historię tego regionu. Książka Marion Dönhoff jest jednym z najważniejszych głosów w tej pamięci - przypomnieniem, że dziedzictwo to nie tylko to, co widać, ale także to, co trzeba wciąż wymieniać, by nie zniknęło. Jako ciekawostka, w województwie warmińsko-mazurskim istnieje najdłuższy szlak konny im. hrabiny Marion Dönhoff, liczący 243 km. Biegnie z Olsztyna do Sztynortu.

Lektura dla miłośników Mazur

Dla wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć mazurską przeszłość i jej złożoność, „Nazwy, których nikt już nie wymienia” to lektura obowiązkowa. To książka, która uczy, że pamięć o przeszłości - nawet bolesnej - jest warunkiem zrozumienia teraźniejszości i budowania przyszłości opartej na szacunku i pojednaniu.