Prawie 250 pomiarów na mazurskich jeziorach. Żeglarze  dostarczają danych naukowcom 

Wykonali 250 pomiarów czystości mazurskich jezior

Żeglarską Akcję Badania Akwenów (ŻABA) od 2024 roku prowadzi Fundacja  Żeglarstwo Jest Eko z Węgorzewa, pod patronatem merytorycznym Zakładu  Badań Ekosystemów Wodnych Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego  Instytutu Badawczego.

W tym roku w projekt zaangażowało się już 19 partnerów  – między innymi szkoły żeglarstwa, kluby studenckie, firmy, służby ratownicze i  organizacje żeglarskie – oraz niemal 40 indywidualnych załóg. 

Pomysł jest prosty: skoro żeglarze i tak przemierzają Mazury, mogą przy okazji  zebrać dane, których nie sposób uzyskać z kilku punktów pomiarowych. Jedna  załoga wykonuje jeden pomiar. Kilkadziesiąt załóg pływających po różnych  jeziorach pozwala zebrać znacznie więcej danych i uzyskać szerszy obraz stanu  mazurskich jezior. 

- Zapraszamy do dołączania do akcji zarówno szkoły żeglarstwa i instytucje  pływające po Mazurach przez cały sezon, jak i indywidualne załogi, które płyną w  tygodniowy rejs. Udział w akcji to świetna przygoda. To doskonała okazja, by wziąć  sprawy w swoje ręce i wspomóc badania naukowe nad stanem jezior. Robiąc  pomiary, zwiększamy swoją wrażliwość na stan środowiska na Mazurach, co  pozwala jeszcze więcej czerpać z mazurskiej przyrody i naszego czasu na  jeziorach – mówi Mateusz Hoffmann, koordynator akcji. 

Kilka minut i prosty przyrząd 

Żeglarze mierzą przejrzystość wody za pomocą krążka Secchiego. To  nieskomplikowany przyrząd, który pozwala określić głębokość, na której przestaje  być widoczny pod powierzchnią wody. Do wykonania pomiaru nie potrzeba 

specjalistycznej wiedzy. Uczestnicy otrzymują od Fundacji krążek, zestaw  badawczy, instrukcję i materiały edukacyjne. 

Fundacja na bieżąco nanosi wyniki na mapę pomiarów dostępną dla żeglarzy.  Dane są gromadzone i analizowane przez Fundację, a następnie przekazywane  naukowcom do wykorzystania w badaniach. Po zakończeniu rejsu uczestnik  odsyła krążek – koszt przesyłki pokrywa Fundacja – i otrzymuje certyfikat udziału. 

- Marzy mi się, żeby krążek Secchiego był na każdym jachcie tak oczywisty jak  bosak, pagaj czy kamizelka, a zanurzenie go w jeziorze tak naturalne jak spojrzenie  w niebo i sprawdzenie, skąd wieje wiatr. To ważne, bo przejrzystość wody jest  prostą wiadomością od jeziora: mówi o planktonie, zakwitach, zawiesinie i świetle  docierającym pod powierzchnię, a wiele takich wiadomości zebranych przez  żeglarzy pozwala lepiej zobaczyć, jak zmieniają się nasze jeziora – podkreśla dr  hab. Barbara Pietrzak z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. 

Co już widać na mapie? 

Prawie 250 pomiarów pozwala dostrzec pierwsze różnice między akwenami.  Wstępne wyniki wskazują, że na mniej zagospodarowanych jeziorach północnych  przejrzystość wody często wynosi około 3–5 metrów.

Na jeziorach południowych  wartości są częściej poniżej 2 metrów. Organizatorzy podkreślają jednak, że nie  jest to jeszcze podstawa do formułowania wniosków dotyczących zmian jakości  wody. Na pojedynczy wynik wpływa wiele czynników, a rzetelne porównania  wymagają danych z wielu sezonów. 

Jednym z najważniejszych celów akcji jest zebranie danych z kolejnych sezonów.  Regularne pomiary mają przede wszystkim pokazać, jak z czasem zmienia się  przejrzystość mazurskich jezior. Nie chodzi więc o tworzenie rankingu  najczystszych akwenów, ale o obserwowanie długofalowych zmian. 

Nauka obywatelska na Mazurach 

Akcja jest przykładem citizen science, czyli nauki obywatelskiej. Osoby, które  nie są zawodowymi naukowcami, wykonują proste, ustandaryzowane obserwacje,  a zebrane dane mogą później służyć badaniom. 

Taki model pozwala zwiększyć liczbę obserwacji i ich zasięg przestrzenny. Ma też  drugi wymiar – edukacyjny. Żeglarz, który sam mierzy przejrzystość wody, zaczyna 

inaczej patrzeć na jezioro, po którym pływa. Łatwiej zauważyć zakwit, zmętnienie  czy inne zmiany zachodzące w wodzie. 

Społeczny monitoring wód rozwija się również w innych częściach Polski. Na  jeziorach kaszubskich podobne działania prowadzi Straż Jeziora, nad rzekami  działają Strażnicy Rzek, a na Mazurach w 2026 roku rozpoczęła się akcja „Zanurz  Krążek”, realizowana przez Zakład Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego i  angażująca między innymi kajakarzy. 

Żeglarze będą kontynuować pomiary 

Fundacja zaprasza do udziału jeszcze w tym sezonie – zarówno organizacje, które  są na wodzie przez cały sezon, jak i załogi wybierające się na Mazury tylko na  tydzień. Pomiar wymaga kilku minut podczas rejsu. 

Akcja będzie kontynuowana w kolejnych latach. Docelowo ma powstać wieloletni  zbiór danych o przejrzystości mazurskich jezior, który pozwoli lepiej  obserwować zachodzące w nich zmiany. 

O Fundacji Żeglarstwo Jest Eko 

Fundacja Żeglarstwo Jest Eko działa na rzecz ochrony mazurskich jezior i budowania  odpowiedzialnej relacji między żeglarstwem a środowiskiem. Łączy edukację ekologiczną,  działania na rzecz ochrony wód oraz angażowanie społeczności żeglarskiej w obserwację i ochronę  przyrody.