Tajemnice Mazur. Zagadka piskiej „Baby” wciąż bez odpowiedzi

Choć od jej odnalezienia minęło już ponad półtora wieku, naukowcy wciąż nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy mają do czynienia z mrocznym, pogańskim bóstwem, czy może z XIX-wiecznym upamiętnieniem wielkiej historii. Ta niepewność sprawia, że tajemnicza figura z Pisza jest niesamowitą atrakcją turystyczną.

Odkrycie w cieniu historii

Wszystko zaczęło się w 1872 roku w niewielkiej miejscowości Wejsuny. To właśnie tam, podczas prac ziemnych, natrafiono na antropomorficzny głaz, który od razu wzbudził sensację wśród lokalnych badaczy przeszłości. Figura nie przypominała klasycznych rzeźb, jakie znamy z muzeów – była surowa, ciężka, o ledwo zarysowanych rysach twarzy i korpusie, który zdawał się wyrastać bezpośrednio z surowego granitu. Przez niemal sto lat figura wiodła żywot tułaczy, zmieniając lokalizacje, aż w 1969 roku na dłużej zakotwiczyła przy dawnej piskiej słodowni, zwanej potocznie Basztą.

To tam „Baba” stała się nieformalnym symbolem miasta, tłem dla tysięcy pamiątkowych zdjęć i stałym punktem orientacyjnym dla pokoleń pizan. Dopiero w 2010 roku, w ramach rewitalizacji centrum, zabytek przeniesiono na jego obecne, najbardziej reprezentacyjne miejsce, gdzie do dziś przyciąga wzrok każdego przechodnia.

Dwie twarze jednego głazu

Wokół pochodzenia piskiego monumentu narosły dwie główne hipotezy, które od lat dzielą badaczy na obozy „mistyków” i „sceptyków”. Większość archeologów skłania się ku teorii, że mamy do czynienia z tak zwaną babą pruską.

Podobne obiekty odnajdywano na całym terytorium zamieszkiwanym niegdyś przez plemiona pruskie, między innymi w Bartoszycach czy Olsztynie. Mimo mylącej nazwy „baba”, figury te najprawdopodobniej przedstawiały mężczyzn – wojowników lub bóstwa, a ich obecność wiązała się z dawnymi kultami.

Istnieje jednak alternatywna, niezwykle barwna opowieść ludowa. Według tych przekazów figurę miał wyrzeźbić lokalny mazurski kamieniarz w XIX wieku, chcąc w ten nietypowy sposób upamiętnić przemarsz wojsk Napoleona Bonaparte. W tej wersji dzieje Wielkiej Armii splotły się z amatorską sztuką ludową, tworząc obiekt, który przez pomyłkę wzięto za starożytny artefakt.

Między nauką a legendą

Problem z piską „Babą” polega na tym, że granit, z którego została wykonana, nie poddaje się łatwemu datowaniu metodami fizykochemicznymi. Brak wyraźnych inskrypcji czy drobiazgowych detali sprawia, że każda z teorii ma swoje luki, a spór pozostaje nierozstrzygnięty.

Czy prymitywizm formy to dowód na starożytność, czy może efekt braku warsztatu wiejskiego rzeźbiarza sprzed dwustu lat? Niezależnie od wyniku tego historycznego dochodzenia, figura stała się integralną częścią tożsamości Pisza. Jest dowodem na to, że Mazury to kraina, w której historia nie jest podana na tacy, lecz ukryta w milczących kamieniach.

Być może nadejdzie dzień, kiedy nowoczesne techniki badawcze lub odnalezione w archiwach zapiski pozwolą nam ostatecznie rozstrzygnąć, jakie jest rzeczywiste pochodzenie tegoż tajemniczego głazu, ale do tego czasu „Baba” pozostanie najwierniejszą i najbardziej milczącą strażniczką piskich tajemnic.

„Pruskie baby”. Kamienne pomniki dawnych Prusów

Prusów już dziś nie ma na Mazurach. To byli pierwsi, można rzec, rdzenni mieszkańcy tych terenów. Pod koniec XIII wieku ulegli chrystianizacji, a większość Prusów zasymilowała się z ludnością napływową z...