Zapomniany opór polskich organizacji na Mazurach po I wojnie światowej 

Choć ich walka w plebiscycie 1920 roku skończyła się klęską, historia działaczy mazurskich to opowieść o niezwykłej odwadze, poświęceniu i walce o tożsamość w warunkach bezustannego zagrożenia.  

Gdy w 1918 roku Polska odzyskiwała niepodległość, przynależność Mazur, Warmii i Powiśla wciąż pozostawała sprawą otwartą. Traktat wersalski zdecydował, że o losie tych ziem rozstrzygnie plebiscyt. Dla pruskich władz był to sygnał do mobilizacji, a dla nielicznych polskich patriotów na Mazurach – początek nierównej batalii. 

Mazurski Komitet Plebiscytowy. Walka o każdy głos 

Kluczową rolę w organizowaniu polskiej akcji na Mazurach odgrywał Mazurski Komitet Plebiscytowy z siedzibą w Olsztynie, a później w centrum działań na Mazurach – Szczytnie. Na jego czele stajali m.in. Juliusz Bursche oraz zasłużeni Mazurzy, tacy jak Bogumił Linka, Fryderyk Leyk czy Gustaw Leyding. Zadanie stojące przed komitetem było gigantyczne.  

Trzeba pamiętać, że choć Mazurzy mówili po polsku gwarą mazurską, to wyznawali protestantyzm i przez wieki wychowywali się w kulturowym kręgu pruskim. Komitet musiał przekonać ich, że mówiąc po polsku, są częścią narodowej wspólnoty z Macierzą.  

W tym celu prowadzono szeroką pracę wydawniczą, publikując polskojęzyczne gazety, m.in. „Gazetę Olsztyńską” oraz specjalny tygodnik „Mazur”, w których zamieszczano odezwy, artykuły historyczne i wyjaśniano zasady nadchodzącego głosowania. Działacze przemierzali wioski i miasteczka, organizując wiece i spotkania informacyjne, nierzadko narażając przy tym swoje życie. 

Związek Mazurów i strażnicy tradycji 

Równolegle rozwijał się Związek Mazurów, zbudowany na zrębach ruchu ludowego z przełomu wieków. Działacze tej organizacji próbowali łączyć tożsamość regionalną z polskością, przekonując mieszkańców, że Mazur nie musi wyrzekać się swojej ewangelickiej wiary ani tradycji, by stać się obywatelem Rzeczypospolitej.  

Obok organizacji politycznych wyrastały również Towarzystwa Czytelni Ludowych, które skupiały się na kolportażu polskich książek, śpiewników i Biblii w języku polskim. Istotną rolę odgrywały także polskie kółka rolnicze i banki ludowe, których celem miało być budowanie niezależności ekonomicznej polskich gospodarzy od niemieckich instytucji finansowych i kredytowych. 

Mazury w cieniu terroru i kampanii nienawiści 

Praca polskich organizacji przebiegała w niezwykle dramatycznych warunkach. Niemiecka Służba Ojczyźniana (Heimatdienst) oraz bojówki atakujące polskich działaczy działały przy cichym przyzwoleniu niemieckiej policji i urzędników. Polskie wiece były obrzucane kamieniami, a na pro-polskich Mazurach nakładano bojkot towarzyski i gospodarczy. Symboliczna i tragiczna stała się postać Bogumiła Linki, mazurskiego działacza z Wawroch pod Szczytnem. Gdy w 1919 roku udał się on wraz z delegacją mazurską na konferencję pokojową do Paryża, by prosić o przyłączenie Mazur do Polski, po powrocie stał się celem niemieckich bojówek. Został okrutnie skatowany podczas wiecu w Szczytnie i zmarł w szpitalu w Olsztynie na kilka miesięcy przed plebiscytem. 

Wojna 1920 roku i bilans walki 

Działalność polskich organizacji została dodatkowo sparaliżowana w kluczowym momencie, czyli latem 1920 roku. Głosowanie wyznaczono na 11 lipca 1920 roku, w momencie gdy wojska bolszewickie Michaiła Tuchaczewskiego parły na Warszawę. Niemiecka propaganda wykorzystała ten moment bezlitośnie, strasząc Mazurów, że Polska to państwo sezonowe, które za chwilę zniknie z mapy Europy.  

Wynik plebiscytu okazał się dla polskich organizacji druzgocącą klęską, gdyż na Mazurach za Polską padło zaledwie około 0,6% głosów.

Mimo przegranej, dorobek i poświęcenie działaczy Mazurskiego Komitetu Plebiscytowego oraz Związku Mazurów nie poszły na marne, stając się podwaliną pod działalność Związku Polaków w Niemczech w okresie międzywojennym.